Tôi lớn lên trong kỷ nguyên số, nơi mà mọi thứ được tối ưu hóa bằng các bit dữ liệu 0 và 1, cuộc sống hàng ngày bủa vây bằng các thiết bị số, mạng xã hội và nhịp chuyển động chóng mặt của thành phố hiện đại. Nhưng khi nhìn những dòng lệnh code chạy liên tục trên màn hình, tôi tự hỏi: Liệu thế giới số có đang làm chúng ta phẳng hóa, và liệu có thứ gì nằm ngoài khả năng lưu trữ của các ổ cứng, có những giá trị độc bản mà AI chưa mô phỏng được? Những giá trị mà nếu bị mất đi thì giống như thế giới sẽ vĩnh viễn mất đi một phần mã nguồn của chính mình?
Thôi thúc ấy đưa tôi đến với hành trình về đại ngàn Tây Bắc, để chạm vào những mộc mạc, nguyên sơ của người dân tộc H’Mông và dân tộc Mường thuộc vùng đất Mai Châu, Hòa Bình. Nơi mà một hệ điều hành văn hóa đã chạy bền bỉ hàng ngàn năm giữa đại ngàn Tây Bắc mà không cần một nguồn điện nào nâng đỡ.
Tôi ngược ngàn lên đỉnh núi mờ sương Hang Kia, Pà Cò và mê đắm với vũ trụ nguyên bản của người H’Mông. Tôi bị cuốn hút đặc biệt với bộ trang phục truyền thống của họ. Khi tôi được trực tiếp ngắm nhìn người H’Mông trong trang phục truyền thống trong sương sớm nơi núi rừng Tây Bắc, mới thấy được hết vẻ đẹp rực rỡ, sống động mà không một màn hình điện tử hay tấm ảnh nào có thể truyền tải được. Đó là một kiệt tác nghệ thuật kết tinh trọn vẹn vẻ đẹp rực rỡ của đại ngàn: Trên nền vải lanh thô mang sắc màu xanh thẫm của bầu trời, màu xanh đậm của lá rừng, màu đỏ rực rỡ của mặt trời, của hoa rừng, màu vàng rộm của hoa, của ánh nắng rực rỡ trên đỉnh núi là vô vàn những hoa văn thêu tay và vẽ thủ công cực kỳ tinh xảo. Kiệt tác nghệ thuật độc bản ấy hoàn toàn được tạo ra từ chất liệu thiên nhiên của rừng già, qua kỹ nghệ thủ công đỉnh cao, không có một dây chuyền công nghiệp hay công nghệ in 3D nào giả lập được.
Tôi mê mải ngắm nhìn người phụ nữ H’Mông với ngón tay thoăn thoắt, mũi kim lặp đi lặp lại, chuẩn xác, để định hình nên những ký tự chữ X, hàng trăm dấu chữ X nhỏ bé nối đuôi nhau, dệt nên một dải mê cung hình học đối xứng hoàn hảo trên bộ trang phục ấy.
Tôi cũng ngỡ ngàng khi chứng kiến người phụ nữ này tỉ mĩ vẽ từng nét hoa văn sáp ong trên mảnh vải lanh làm trang phục: các nét vẻ thẳng dọc ngang, hình thoi, hình tròn không hề dùng đến thước kẻ hay compa. Từ bàn tay ấy những hoa văn kỷ hà, ngôi sao 8 cánh đối xứng tuyệt đối, những hình xoáy ốc sên, hình cây rau dớn, hình sa quay lanh hay tổ nhện…thực sự là những pixel văn hóa được xử lý bằng tay với độ phân giải hoàn hảo. Mỗi nét hoa văn ấy là một câu chuyện được dệt từ chất liệu cuộc sống giữa đại ngàn, là biểu đạt của tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình, sự biết ơn với đất trời, tổ tiên, là sự che chở bình yên của người mẹ với những em bé, và cả một triết lý sống tựa vào lòng mẹ thiên nhiên để tồn tại qua ngàn đời.
Tôi nghe người phụ nữ H’Mông chia sẻ, ngày nay bộ trang phục dân tộc này rất ít người mặc, chỉ mặc vào dịp lễ, còn thường ngày đã được thay thế bằng trang phục may sẵn công nghiệp cho tiện dụng. Tôi chứng kiến rất nhiều người dân tộc trong trang phục công nghiệp đi lại giữa các con đường bản làng. Tôi thấy rất tiếc nuối. Mặc dù biết rằng sự dịch chuyển này là tất yếu để sinh tồn, nhưng sẽ ra sao nếu những bộ trang phục này bị mai một, biến mất trong đời thực, chỉ còn lại trong kho dữ liệu?
Rời đỉnh núi mờ sương của người H’Mông, tôi tới thung lũng xứ Mường ở vùng đất Hòa Bình. Sự cuốn hút tôi đầu tiên là ngôi nhà sàn của người Mường với sự nguyên sơ, mộc mạc và định hình rạch ròi bằng những quy ước tâm linh.
Tôi tìm hiểu và nhận thấy nhà sàn truyền thống của người Mường được hình dung theo dáng con rùa, biểu tượng của sự sống và bền vững. Ngôi nhà được dựng từ gỗ, tre, nứa, nương theo địa hình, tựa lưng vào núi và mặt nhìn ra thung lũng, cánh đồng. Không gian sinh hoạt được nâng lên cao, phía dưới dành cho nông cụ và sản xuất. Tôi nhận thấy kiến trúc ấy không chỉ giúp con người thích nghi với môi trường mà còn thể hiện một hệ tư duy văn minh sinh thái vượt thời gian: con người không tách khỏi thiên nhiên, đi ngược với thiên nhiên mà lựa chọn cách sống hài hòa trong đó.
Tôi đặc biệt chú ý đến cầu thang nhà sàn người Mường. Cầu thang thường có số bậc lẻ, 7 bậc hoặc 9 bậc, bởi người Mường quan niệm số lẻ tượng trưng cho sự sinh sôi và may mắn. Việc bước lên cầu thang cũng gắn với quy ước ứng xử: mỗi người phải biết giữ ý, đi đứng cẩn trọng và thể hiện sự tôn trọng khi bước vào không gian sống của một gia đình. Tôi nhận ra những con số được ứng dụng ở đây không chỉ dùng để tính toán mà còn chứa đựng một quan niệm sống. Trong thế giới số, mỗi dòng lệnh giúp một hệ thống vận hành; còn những bậc thang số lẻ cùng các quy ước ứng xử lại giống như những dòng lệnh không thành văn, giúp nếp nhà được tiếp nối qua nhiều thế hệ, như “mã nguồn” văn hóa của người Mường.
Tôi cũng bị cuốn hút bởi bếp lửa trong ngôi nhà sàn của người Mường. Bếp lửa đun củi được bố trí ngay trên sàn nhà. Người Mường quan niệm bếp có “vía” riêng; xem bếp lửa không chỉ là nơi nấu nướng, giữ hơi ấm mà còn là nơi kết nối, xum vầy của các thành viên trong gia đình. Bên ngọn lửa, những câu chuyện, những kinh nghiệm sống và nếp sống được truyền từ người già đến con trẻ; những công việc như quay sợi, dệt hoa văn làm cạp váy cũng từng hiện diện trong nhịp sinh hoạt ấy. Bếp lửa thực sự là trái tim của ngôi nhà sàn, là nơi neo giữ tình thân. Nhưng khi tiện nghi công nghiệp tràn vào bản làng, khi bếp lửa bị thay thế bằng thiết bị đun nấu hiện đại chỉ có công năng là nấu thức ăn, thì “vía” của ngôi nhà sẽ ra sao? Hơi ấm nồng đượm của bếp lửa, mùi hăng hắc của khói bếp và nếp sống của cả một gia đình sẽ được lưu giữ và tiếp nối bằng cách nào?
Trong hành trình, tôi đã đến thăm Bảo tàng Không gian văn hóa Mường của họa sĩ Vũ Đức Hiếu. Tôi lắng nghe những chia sẻ của ông về cách mà ông đã cố gắng giữ lại những giá trị văn hóa của dân tộc Mường trong thời đại công nghệ thay đổi chóng mặt. Bảo tàng của ông là điểm đến thường xuyên của các em học sinh và các nghệ sĩ. Ông đã dùng cách của mình để giúp các nghệ sĩ có không gian sáng tác, những tác phẩm của họ sẽ bảo tồn và lưu truyền những giá trị độc bản truyền thống của dân tộc Mường; lớp các em nhỏ sẽ có những hiểu biết cơ bản nhất về văn hóa truyền thống dân tộc Mường. Tôi biết ơn ông vì qua cách làm của mình, ông giúp thế hệ chúng tôi hiểu rằng việc bảo tồn văn hóa truyền thống không chỉ là công việc của các cơ quan chức năng hay những nhà nghiên cứu mà một cá nhân cũng có thể đóng góp bằng chính thế mạnh, niềm đam mê và cách riêng của mình.
Ông Hiếu còn giúp tôi nhận ra một điều khác. Qua cuộc trò chuyện với ông, tôi dần hiểu rằng bảo tồn văn hóa không đồng nghĩa với việc cứng nhắc níu giữ mọi tập tục truyền thống. Dù mong muốn bảo tàng của mình trở thành một nơi lưu giữ những giá trị truyền thống của cộng đồng người Mường, ông không cho rằng bảo tồn có nghĩa là tái hiện quá khứ một cách nguyên vẹn, đúng như nó từng tồn tại. Thay vào đó, ông hy vọng các nghệ sĩ sẽ sáng tạo nên những tác phẩm lấy cảm hứng từ văn hóa truyền thống, thay vì sao chép nguyên mẫu những hình thức của quá khứ. Bằng cách ấy, truyền thống trở thành nguồn tri thức và cảm hứng cho một nền văn hóa vẫn không ngừng vận động; và chính trong dòng vận động đó, truyền thống không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục tự biến đổi và phát triển.
Những trải nghiệm trong suốt hành trình ấy cũng khiến tôi nhận ra rằng không tồn tại một phương thức duy nhất để bảo tồn văn hóa truyền thống có thể áp dụng cho mọi cộng đồng dân tộc. Dẫu vẫn còn những băn khoăn, tôi không thể phủ nhận rằng sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và việc công nghệ ngày càng đi sâu vào đời sống thường nhật của các cộng đồng dân tộc đã góp phần đáng kể vào việc cải thiện đời sống vật chất của họ. Đồng thời, chính công nghệ cũng có thể mang đến cho các cộng đồng thêm những nguồn lực và phương tiện để tiếp tục gìn giữ những giá trị riêng biệt của mình.
Theo tôi, gìn giữ văn hóa dân tộc không có nghĩa là yêu cầu một cộng đồng phải đứng yên trong quá khứ, càng không phải buộc con người từ bỏ cơ hội hướng tới một cuộc sống tốt đẹp hơn chỉ để duy trì hình ảnh về một quá khứ được xem là “nguyên bản”. Phát triển và bảo tồn cần song hành hài hòa, bổ trợ cho nhau. Văn hóa luôn vận động, và truyền thống cũng vậy. Đôi khi, chính những bước tiến của công nghệ lại có thể tạo điều kiện để truyền thống tự làm mới mình, tiếp tục tồn tại dưới những hình hài và phương thức biểu đạt mới.
Tôi cũng nhận ra rằng một nền văn hóa sống không bao giờ có thể được bảo tồn trọn vẹn chỉ bằng công nghệ. Công nghệ không thể thay thế trải nghiệm của những người nghệ nhân, cũng như của chính những cộng đồng đã tạo nên, thực hành và gìn giữ nền văn hóa ấy. Một nền văn hóa sống luôn chứa đựng những biến thiên, những khoảnh khắc tự nhiên và khả năng thích ứng — những phẩm chất mà không một bộ dữ liệu nào có thể ghi lại đầy đủ. Dữ liệu có thể lưu giữ hình ảnh và màu sắc trên bộ trang phục truyền thống của một người phụ nữ H’Mông, nhưng không thể lưu lại cảm giác khi đầu ngón tay chạm vào bề mặt thô ráp của sợi lanh, cũng chẳng thể nắm bắt được hương sáp ong được hong ấm dưới nắng đại ngàn. Và dữ liệu vẫn bất lực trước thứ tri thức sống được lưu truyền qua chính đôi bàn tay của người nghệ nhân.
Dữ liệu có thể truyền lại hình ảnh của một bếp lửa đang cháy rực, nhưng không thể lưu giữ làn khói cay nồng khiến mắt người ta nhòe đi, vị mằn mặn của tro bếp, hay hơi ấm thân thuộc vun đắp những sợi dây gắn kết giữa các thành viên trong gia đình.
Những trăn trở ấy nảy sinh trong tôi sau khi trở về từ hành trình đến miền Tây Bắc, và thôi thúc tôi tiếp tục tìm tòi sâu hơn. Trong tương lai, tôi hy vọng những phần mềm mình tạo ra có thể mang đến những trải nghiệm đa giác quan, góp phần vào việc gìn giữ, bảo vệ và tiếp thêm sức sống cho các giá trị văn hóa dân tộc. Có lẽ đó sẽ là một kho lưu trữ số, nơi không chỉ lưu lại lời thì thầm của những người nghệ nhân mà còn gìn giữ những tư liệu chân thực về âm thanh, màu sắc, cảm giác và không gian văn hóa bao quanh họ. Hoặc đó có thể là một sản phẩm công nghệ mang dáng dấp của một ngôi nhà sàn Mường, với chín bậc thang gỗ mộc mạc, gồ ghề và một bếp lửa luôn đỏ, trở thành nơi kết nối các thế hệ và lan tỏa những giá trị văn hóa trong cộng đồng. Dù công nghệ ấy cuối cùng mang hình hài nào, tôi vẫn mong nó có thể vừa góp phần gìn giữ những truyền thống này, vừa mở ra không gian để chúng tiếp tục vận động và phát triển.
Để công nghệ giúp chúng ta tiến về phía trước mà không quên mình đã bắt đầu từ đâu. Công nghệ đưa chúng ta đến tương lai, nhưng văn hóa mới là thứ nhắc nhở ta về cội nguồn.
