Đối với đồng bào dân tộc Thái ở Mai Châu (Hòa Bình), khung cửi không chỉ là một công cụ lao động mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của mỗi gia đình. Từ bao đời nay, hình ảnh người phụ nữ ngồi bên khung cửi, đôi chân nhịp nhàng đạp bàn đạp, đôi tay khéo léo đưa thoi đã trở thành một nét đẹp bình dị, phản ánh sự cần cù, tỉ mỉ và tình yêu dành cho nghề dệt truyền thống. Tiếng lách cách của khung cửi vang lên mỗi ngày không chỉ báo hiệu một tấm vải mới đang được hoàn thành mà còn là âm thanh quen thuộc của những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Người phụ nữ Thái dệt bên khung cửi (nguồn: Internet)
Khung cửi của người Thái thường được chế tác hoàn toàn bằng gỗ, sử dụng các loại gỗ bền, chắc có sẵn trong rừng. Dù có cấu tạo khá đơn giản, mỗi bộ phận trên khung đều được tính toán cẩn thận để tạo nên sự nhịp nhàng trong quá trình dệt. Từ khung chính, bàn đạp, go, lược cho đến con thoi đều phối hợp nhịp nhàng, giúp người thợ tạo nên những đường dệt đều đặn và chắc chắn. Mỗi chiếc khung cửi thường được một gia đình sử dụng trong nhiều năm, thậm chí được truyền lại từ mẹ cho con gái như một tài sản quý giá của gia đình.
Khung cửi truyền thống tại xưởng Hoa Ban (nguồn: Internet)
Trước khi ngồi vào khung cửi, người phụ nữ Thái phải trải qua nhiều công đoạn chuẩn bị công phu. Từ việc kéo sợi, nhuộm màu bằng các nguyên liệu tự nhiên, phơi sợi, mắc sợi dọc lên khung cho đến sắp xếp từng hàng chỉ đều đòi hỏi sự cẩn trọng và kinh nghiệm. Chỉ khi hoàn thành tất cả các bước chuẩn bị, người thợ mới bắt đầu dệt. Mỗi lần đưa thoi qua lại là một lần các sợi ngang và sợi dọc đan xen, từng chút một tạo nên những tấm vải bền chắc cùng những hoa văn tinh xảo. Một tấm thổ cẩm đẹp có thể mất nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần để hoàn thành, tùy theo kích thước và độ phức tạp của hoa văn.
Đối với người Thái, khung cửi còn gắn liền với quá trình trưởng thành của người phụ nữ. Ngay từ khi còn nhỏ, các bé gái đã được bà và mẹ hướng dẫn cách se sợi, cuộn chỉ, mắc khung và tập dệt những đường vải đầu tiên. Ban đầu chỉ là những đường dệt đơn giản, nhưng theo thời gian, họ dần học cách tạo nên những hoa văn cầu kỳ, thể hiện sự khéo léo và óc sáng tạo. Xưa kia, khả năng dệt thổ cẩm được xem là một trong những tiêu chí đánh giá sự đảm đang của người con gái Thái. Những bộ trang phục, chăn, gối hay khăn trong gia đình, thậm chí cả đồ dùng chuẩn bị cho ngày cưới, đều được chính họ dệt nên từ chiếc khung cửi quen thuộc.
Con gái dân tộc H’mông sớm được dạy về nghề dệt (nguồn: Internet)
Không chỉ tạo ra những sản phẩm phục vụ sinh hoạt, khung cửi còn góp phần lưu giữ những câu chuyện văn hóa của cộng đồng. Trên từng tấm vải là những họa tiết mô phỏng núi rừng, dòng suối, bông hoa, chim muông hay những hình khối mang ý nghĩa về sự sinh sôi, no đủ và hạnh phúc. Mỗi đường dệt đều phản ánh cách người Thái cảm nhận thiên nhiên và gửi gắm những ước vọng tốt đẹp vào cuộc sống.
Hiện nay, các sản phẩm dệt công nghiệp ngày càng phổ biến, nhiều gia đình người Thái ở Mai Châu vẫn giữ gìn những chiếc khung cửi truyền thống. Tại các bản du lịch cộng đồng như Bản Lác, Pom Coọng hay Chiềng Châu, du khách vẫn có thể bắt gặp hình ảnh những người phụ nữ miệt mài bên khung cửi, tạo nên những sản phẩm thổ cẩm mang đậm bản sắc dân tộc. Những chiếc khung cửi ấy không chỉ góp phần tạo sinh kế cho người dân mà còn là cầu nối giúp các thế hệ trẻ tiếp tục gìn giữ nghề dệt truyền thống, để tiếng thoi đưa vẫn mãi ngân vang giữa núi rừng Mai Châu.
